Zen is een vorm van het boeddhisme die volgens de overlevering is ontstaan in India en die in de 5e eeuw zou zijn geïntroduceerd in China. Daar kwam zen tot grote bloei, maar tegenwoordig geldt vooral Japan als het centrum van het zenboeddhisme. Zen legt de nadruk op za-zen: meditatie als middel tot verlichting. Bij deze meditatievorm zijn onder andere beheersing, wijsheid en een goed gevoel voor humor van belang. Een ander belangrijk element van zen is de koan, een soort puzzel die niet langs logische weg kan worden opgelost. In bijna ieder boek of artikel over zen wordt al in een vroeg stadium vermeld, dat het eigenlijk onmogelijk is zen te beschrijven of uit een boek te leren. Dit geldt eens temeer voor satori, de plotselinge ultieme zenervaring die veelal pas na jaren van training doorbreekt en waarbij alle puzzelstukjes in één klap op hun plaats lijken te vallen.

Doel van zen

Door het centraal stellen van meditatie heeft men soms de indruk dat er een doel bereikt moet worden, bijvoorbeeld verlichting of eenheidsbewustzijn. De verlichting kan volgens de zen echter geen doel op zichzelf zijn. Verlichting is niet iets dat iemand kan afdwingen. Het overkomt je, of niet. In die 'toestand' zijn alle tegenstellingen opgelost. Zelfverwerkelijking heeft plaatsgevonden. Er is spiritueel inzicht of gewaarzijn van het leven zelf, maar geen tijd, noch zin of doel. Men kan niet het doel hebben doelloos te zijn. Daarom spreekt iedere zenmeester in paradoxen over het doel en zegt altijd met nadruk dat je niets moet willen. De meditatie schept wel voorwaarden. Indien de gehechtheid aan een doel bestaat zal het doel niet bereikt worden. De essentie is eigenlijk 'ongehecht zijn', en daarvoor is de meditatie in principe niet nodig. Maar hoe moeilijk het doel te halen ook is, de techniek is een zeer precies gegeven.

Meditatie

Kenmerkend voor zen is het za-zen. Er bestaat ook een soort meditatief lopen, kinhin. Een leider-monnik loopt voorop en slaat op een gong en achter hem lopen de andere monniken of 'zenners'. Zelfspot is van groot belang, want ijdelheid of de illusie dat je iets bereikt hebt, ligt altijd op de loer. Een goede grap en relativeren is dan ook wel nodig bij dit keurslijf van regels.

Om zenbeoefenaars tot inzicht te laten komen, kan een zenleraar ook een koan, opgegeven.  (Bron: Wikipedia)

Koan